Recht op eigen stad, het Ruhrgebied vs NL

Het is een warme avond en de lage zon is goed zichtbaar achter de gesloten gordijnen. We zitten met ruim 30 man in een zaal in Coehoorn, Arnhem, naar de Duitse film ‘Das Gegenteil von Grau’ te kijken – een filmdocu over bewonersinitiatieven in het Ruhrgebied. “Ik werd vooral getroffen door de tegenstelling tussen de links-anarchistisch-activistische toon van de film en de brave burgers die wij hier zijn geworden,” merkte een van de bezoekers na afloop op.

Natuurlijk maakt de plek waar gefilmd is iets uit. Het Ruhrgebied is grootstedelijk en de gevolgen van de massale sluiting van de mijnen en de teloorgang van de metaalindustrie in de jaren 70-80 laten zich nog steeds voelen. Met grote werkloosheid, armoede en door mijnbouw en industrie achtergelaten vervuilde en verweesde ruimte als erfenis. Maar daardoor is het ook een omgeving waar bewoners eerder geneigd zullen zijn zich het ‘recht op eigen stad’ toe te eigenen, want dat is waar Gegenteil von Grau feitelijk over gaat.

IMG_8753

Woorden zoals Plenum (vergadering), Gruppen en Gemeinsam, komen met grote regelmaat voorbij in de film. Het gaat niet om het individu, maar om de groep en het collectief beslist. De meesten onderstrepen in de interviews expliciet het belang van das Plenum. ‘Als je bij ons mee vergadert, mag je mee doen’. Of anders geformuleerd: ‘Als je niet mee vergadert, doe je ook niet mee’. Met ook een zeker pragmatisme: diegenen die aanwezig zijn besluiten gezamenlijk. Feitelijk een ‘do-ocracy’, zoals een van de in de film geïnterviewde deelnemers het noemt: ‘Wer kommt, der macht’. Je doet het met de mensen en de inzet die op dat moment voorhanden is.

Door het activistische karakter van de film ligt een vergelijking met de krakersscene van de jaren 80 van de vorige eeuw in Nederland snel voor de hand. Maar, er is wel een opvallend verschil. Het ging krakers in Nederland veelal om het bemachtigen van woonruimte voor zichzelf. Bij de in de film getoonde voorbeelden gaat het de initiatiefnemers vooral om Empowerment – Vrije Ruimte (Freiraum) in het Ruhrgebied wordt bevochten om andere mensen in hun kracht te kunnen zetten. Zoals een deelnemer aan een omvangrijk landbouwcollectief in de buurt van Dortmund het verwoordt: “Bij ons mag iedereen meedoen. Als je de kracht hebt om mee te werken, help je mee. En als je dat niet kan – om fysieke redenen- of omdat je even niet wilt, dan ben je ook nog steeds welkom”.

Pressebild-gegenteilgrau-RIWETHO-Oberhausen

Of neem het voorbeeld van de voormalige Siedlung Riphorsterstraße in Oberhausen. Ooit woonden hier de mijnarbeiders, nu leeft hier een etnisch zeer gemêleerde groep. In de Riphorster Straße is een zelfvoorzienende coöperatie Riwetho ontstaan. De vorige eigenaar had in tegenstelling tot de leden van de coöperatie geen aandacht voor het in stand houden van de bijzondere architectuur van deze plek en al evenmin voor de noden van de deels arme bewoners. En die bewoners bouwen, verbouwen en feesten samen in hun community als ware het een Zuidafrikaanse township. En Riwetho, dat kan niet anders dan een knipoogje naar Sowetho zijn.

Als je deze film ziet ga je je wel afvragen in hoeverre een individualistische samenleving als de onze nog voeding kan bieden voor zelforganisatie van gezamenlijke initiatieven ten behoeve van de gemeenschap. Tegelijkertijd geeft de film je het onbehaaglijke gevoel dat we hier misschien wel te braaf zijn geworden en dat zet dan de zaak weer op scherp.

Pressebild-gegenteilgrau-RaumRäuber-Dortmund

In alle voorbeelden van de film komt amper een overheid aan te pas. Dat is natuurlijk ook een kwestie van onderwerpkeuze, want ook de Duitse overheid bemoeit zich intensief met de samenleving en wenst aan te jagen, net als de onze. “Ik ben in verschillende Nederlandse steden vanuit de overheid bezig geweest volkstuintjes aan te jagen”, vertelt een bezoeker, “maar er was geen animo voor. Maar daar waar we ons als overheid vervolgens terugtrokken, schoten ze ineens wel als paddenstoelen uit de grond. We moeten ons als overheid blijkbaar helemaal niet met dat soort initiatieven willen bemoeien.”

Maar ja, wat dan wel? Misschien is het al voldoende om naar de film te kijken, want die werkt prettig verstorend. Het haalt je uit je luie stoel en maakt nieuwsgierig. Aannames die hier bij ons vanzelfsprekend zijn, werken 100 kilometer verderop anders en alleen dat al inspireert.

Rurhfrau Sonja Scholten zag de première van de film in Essen en haalde in overleg met de filmmakers de film naar Nederland. De film landde op 13 juni in samenwerking met o.a. de Ruimtemakers Oost NL in het initiatief Coehoorn Centraal in Arnhem.

Voor wie de film in Arnhem heeft gemist: op 5 september draait de film in Zwolle (nadere info volgt).

Foto’s van  boven naar beneden: Solidarische Landwirtschaf Dortmund (persfoto), filmavond in Coehoorn, Genossenschaf RIWETHO Oberhausen (persfoto) en de foto behorende bij de filmflyer van Das Gegenteil von Grau (persfoto). 

 

Wapperende engelenvleugels en na-oorlogse kunst in Witten

Witten ligt in het Ruhrgebied. Ik denk niet dat veel Nederlanders ooit van deze stad hebben gehoord, toch heeft de stad 100.000 inwoners. Vorige week, op weg naar Hagen, besloten we ook even in Witten te stoppen. Ik had namelijk gelezen over een tentoonstelling van Duitse kunst vervaardigd in de periode 1945-1949 en die expositie wilde ik graag zien.

In Witten aangekomen, bleken we niet door te kunnen rijden tot het museum. Er bleek die ochtend een marathon plaats te vinden, waaraan ook atleten met wapperende engelenvleugels en kersttakkendragers meededen, een fantastisch gezicht. De kerstmarkt was al vroeg geopend en we konden nog maar net een plekje voor de auto vinden. Het laatste stukje naar het museum hebben we gelopen, met op de rijweg naast ons afgematte lopers, aangemoedigd door de plaatselijke bevolking.

img_6347-1

In Witten delen bibliotheek en museum het prachtig gebouw. Er is geen museumbalie. Het kaartje voor het museum trek je uit een automaat en de deuren naar het museum op de tweede en vierde verdieping staan uitnodigend open. Er is ook geen gedoe met jassen en rugzakken, je mag zo doorlopen. Wat een vertrouwen.

img_6353

Verstoring, chaos, hoop en verlangen. Alle thema’s en stijlen uit die tijd komen in de verschillende zalen voorbij. Natuurlijk is het maar een selectie van alle werken die in die periode in Duitsland zijn vervaardigd maar je wordt wel even ondergedompeld in de bizarre leefwereld van toen. Het is ook een heel bijzondere periode voor deze groep kunstenaars. Niet alleen is de oorlog voorbij, ook kan er weer vrijelijk worden gewerkt aan moderne kunst, de belachelijke aanwijzingen over ‘entartete’ kunst van de nazi’s zijn immers niet meer van kracht.

fullsizerender-43

Als we teruglopen naar de auto is de marathon voorbij. Het juichende publiek is vertrokken en stad en de kerstmarkt staan er een beetje verweesd bij. Maar het is ook nog vroeg, de middagdrukte moet nog beginnen. Wij drinken een koffie in café Extrablatt, daar is het aangenaam druk en lekker warm en rijden vervolgens door naar Hagen. Mijn gedachten gaan ondertussen naar Aleppo. De parallel ligt voor de hand. Welke toekomst is er überhaupt nog na een zo vernietigende oorlog. Blijkbaar leert de mens nooit.

De expositie in het Märkisches Museum in Witten is onderdeel van de duo expositie ‘Befreite Moderne, Kunst in Deutschland 1945-1949’. In het Kunstmuseum Mülheim an der Ruhr is de andere helft van de expositie te zien. 

Foto’s: werk van Rolf Müller-Landau, Richard Gessner, Elisabeth Schmitz en Karl Hofer.

Düsseldorf bouwt Thyssen Trade Center om tot enorm wooncomplex

In Düsseldorf gebeurt het, daar wordt op dit moment het voormalige Thyssen Trade Center omgebouwd tot een enorm wooncomplex. We hebben het hier niet over een klein onopvallend kantoorgebouw, maar over 39.300 m2 kantoorvloer verdeeld over meerdere gebouwen. Alhoewel onopvallend misschien wel weer een juiste verwoording is, want de glimmende bouwsels van het voormalige handelscentrum zijn door hun spiegelende staat feitelijk volstrekt anoniem.

Het complex is in 1991 gebouwd en staat sinds 2009 leeg, in dat jaar vertrok het Thyssen concern van Düsseldorf naar Essen, zo’n 35 kilometer verderop. Wat de herbestemming zo bijzonder maakt is de schaal van het project. Voorzover ik weet is dit de omvangrijkste herbestemming van een jaren 90 kantorencomplex naar een woonbestemming in Duitsland tot dusver. Ik vraag me af of we überhaupt in Nederland vergelijkbare herbestemmingen met een dergelijke omvang kennen.

Dusseldorf, verbouwing voormalig Thyssen Trade Center tot woningbouwcomplex

Het kan dus wel, glimmende kantoortoeters ombouwen tot wooncomplexen. De omzetting gaat 340 huurwoningen opleveren, waarvan 30% tegen de voor Düsseldorf lage huurprijs van € 8,50 per m2 zullen worden weggezet, waardoor het complex ook nog een sociaal tintje heeft gekregen.

Bijzonder is ook dat, alhoewel dit alles zich afspeelt op pakweg 50 kilometer voorbij onze grens, dit project blijkbaar niet wordt opgemerkt in Nederland. In Nederlander berichten we vooral over leegstand en herbestemming in onze eigen steden.

leegstand Dusseldorf

Afgelopen zaterdag ben ik even door de wijk gelopen. Het is zo’n typische jaren 90 kantorenlokatie, waarvan de gevels de lucht reflecteren waardoor het volstrekt onduidelijk is wat er achter gebeurt. Het heeft een voordeel, het verschil tussen leegstand en bezetting zie je niet.

Dat een naastgelegen pand ook leeg staat viel me pas op door de reuzensticker op de zijgevel. Het spiegelpaleis dat tegenover het voormalige Thyssencomplex Mini’s in de plint verkoopt is verder ook zo anoniem als maar mogelijk is, evenals het kantoorgebouw daarachter. Alleen de naam op de gevel van het bijna 20 verdiepingen tellende gebouw, licht een tipje van de sluier op. Wat bovenal opvalt is de stilte, je komt niemand op straat tegen.

Dat zal over een jaar anders zijn, dan zullen naar verwachting 1300 mensen het verbouwde complex hebben betrokken. Het project gaat de Living Circle heten. De naam kan tweeërlei worden opgevat. Is het een verwijzing naar de halve circels, waarin het Thyssen Trade Center is opgetrokken, of een verwijzing naar de herbestemming van de locatie? De naam is hoe dan ook toepasselijk.

In Dortmund herrees de Phoenix twee keer

Vorige week bezocht ik bij toeval de tentoonstelling ‘Wir Echt Nordstadt’. Ik was met lijn 41 van de U bahn vanuit het centrum van Dortmund zuidoostelijk richting het voorstadje Hörde gereisd omdat ik de Phoenixsee wilde zien. De naam alleen al, een belofte op zich. Tot voor kort was dit een verouderd industrieterrein, luisterend naar de naam Phoenix, nu een nieuw leisure gebied.

Vanuit het station Hörde liep ik in een kleine tien minuten naar de Phoenixsee. De zon ging al bijna onder en het landschap baadde in zacht roze licht. De eerste aanblik: een fiks meer, glooiende heuvels met luxe nieuwbouw en een gigantische horecastrip, talloze skaters, fietsers en hand in hand lopende stelletjes. Dit landschap herinnert bijna in niets meer aan de hoogovens van de staalgiganten Krupp en Thyssen die hier tot voor kort hebben gestaan, op een gigantische kookpot na, die als een soort trofee langs de waterkant is neergezet.

Phoenixsee Dortmund

Veel steden hebben de afgelopen 20 jaar het oude havenfront opgeknapt met de bekende mix van kantoorfuncties, horeca en kunst maar niet altijd is het gelukt daar goed de loop in te houden. Hier is zelfs uit het niets een nieuw waterfront gecreëerd en de nadruk lijkt vooral te liggen op horeca en wonen. Ik krijg een gevoel alsof ik in een soort resort aan de middellandse zee ben beland en weet nog niet precies wat ik er eigenlijk van dit gebied moet vinden.

Ik ben vooral blijven hangen bij de tentoonstelling ‘Wir Echt Nordstadt’. Op een kunstmatig schiereilandje staan een 50 tal fikse panelen met aan weerszijden megafoto’s van groepjes mensen. Ze zijn allemaal geportretteerd rondom hun hobby’s, werk, geloof, studie of wat hen ook maar verenigt.

IMG_7079

Nordstadt is het gebied ten noorden van het stadscentrum van Dortmund en is het stiefkindje van de stad. Het gebied heeft een slecht imago en wordt te vaak door de rest van Dortmund gemeden. Dat zijn de bewoners daar zat lees ik op het introductiepaneel. Open gezichten, glunderende gezichten. Het lijkt wel alsof ze je een kijkje in hun ziel geven. Hulde aan de fotografen! De warmte straalt er van af en ik voel de uitnodiging. Ik krijg zin Nordstadt te bezoeken.